کنش جمعی (Collective Action)

کنش جمعی (Collective Action)
پیدایش و نفس عمل گرایی جامعه مدنی استوار بر رضا کاری و کنش جمعی افراد جامعه است. قوت عمل جامعه مدنی در کنش افراد به گونه ای گروهی است تا انفرادی. با وصف آن که کنش جمعی برای جامعه سودمند، دارای نفع جمعی، و بخیر جامعه است ولی تمام جوامع و افراد جامعه متوسل به کنش جمعی متناسب نمی گردند. سوال اساسی این است که چرا در بعضی جوامع افراد زود تر، بیشتر و موثر تر اقدام به کنش جمعی می کنند ولی در بعضی دیگر منفعل تر و در بسا موارد متوسل به هیچ اقدامی گروهی نمی گردند؟
بررسی کنش های جمعی (collective action) در بردارنده برخی از مهم ترین چالش های پیش روی جامعه شناسی معاصر است از جمله همکاری، تصمیم های جمعی، پیدایش هنجارهای اجتماعی و غیره.
کنش جمعی به اقداماتی گفته می شود که گروهی از افراد با هدف بهبود شرایط خود و دستیابی به یک هدف مشترک با هم انجام می دهند. این اصطلاحی است که در بسیاری از زمینه های علوم اجتماعی از جمله روانشناسی، جامعه شناسی ، مردم شناسی ، علوم سیاسی و اقتصاد دارای نظریه است.
شرایط مقدماتی برای اقدام جمعی به چهار دسته تقسیم می گردد: اجبار های بیرونی، نیاز های درونی، هنجار های موید و هویت جمعی. محققان این عوامل را موثر برای شکل گیری کنش های جمعی عنوان می کنند. این عوامل دارای روابط متقابل اند و میتوانند انفرادی و یا به گونه ای ترکیبی و تعاملی شرایط مقدماتی برای اقدام جمعی را بنا نمایند.
اجبار های بیرونی:
اجبار های بیرونی برای کنش جمعی افراد از سوی نهاد های قدرتمند مانند دولت اعمال میگردد. افراد برای گریز از مجازات از آن ها تبعیت می کنند. از اینکه ای کنش گران این کنش ها را درونی نکرده اند، فشار را احساس می کنند (الستر، 1989). از سوی دیگر اجبار های دیگری نیز اند که از سوی عموم کسانی که فرد با آن ها در ارتباط است، اعمال می شود. افراد برای کسانی که از درگیر شدن در کنش های جمعی سرباز می زنند، مجازات می کنند که رسمی نیستند اما به هر حال دریافت آن ها مطلوب نیست. این اجبار ها را اجبار های غیر متمرکز می نامند و عاملان آن عموم مردم هستند. اعمال کننده گان مجازات دواطلبانه بر کار دیگران نظارت می کنند و برای این امر هزینه می پردازند (الستر 1989) که این خود یک کنش جمعی محسوب می شود.
نیازهای ملموس و ناملموس:
در علم اقتصاد، انسان اقتصادی، به دنبال منافع خود است. این منافع، ملموس و مادی اند. طبق این نظریه، افراد برای کسب منافع فردی، وارد کنش های جمعی می شوند (تراپ و بروا، 2004). با این وصف، هموارده باید منتظر بود که فرد ضمن بهره مندی از خیر جمعی، از پرداخت سهم خود در تولید این خیر فرار نماید. فرد قبل از حضور در کنش جمعی، منافع خود و دیگران را بر آورد می کند. سنجش منافع در چارچوب عقلانیت محدود (bounded rationality) صورت می گیرد که به معنی اطلاعات محدود و توانایی محدود برای تحلیل اطلاعات است. در ضمن، بر آورد منافع متاثر از امکانات و باور ها است. بنا بر این ، بر آورد منافع در یک کنش جمعی در شرایط مساوی، متفاوت است. بر این اساس در متغیر های اساسی در کنش جمعی مداخلیت پیدا می کنند که عبارتند از: “َشناخت منافع” و “هزینه های نسبی مشارکت”.
برخی دیگری از انگیزه هایی که در اثر آن افراد برای حضور در کنش های جمعی مایل میگردند مادی و ملموس نیستند و ناشی از پیروی از هنجا های درونی افراد میگردند که برای شان رضایت بخش است. این هنجار ها فرد را به سوی همکاری در کنش جمعی هدایت می کند و فرد با رضایت شرکت می کند. این نوع انگیزه ها گاهی سبب فداکاری می شود.

هنجار های موید کنش جمعی: از دیده گاه جامعه شناسی انسان تنها از طریق جامعه ای که در آن قرار دارد شناخته می شود (الستر، 1989). شخص تنها بخش از جامعه است و مجری خواسته های است که جامعه از او دارد. شخص در جامعه بیش از اینکه در پی منافع خود باشد، منافع جمعی را تامین می کند، چون اساسا” شخص محصول جامعه است. هنجار های اجتماعی بیان کننده خواسته های جامعه از فرد در موقعیت های گوناگون اند. هنگامی که کنش جمعی شکل نمی گیرد نشان دهنده آن است که هنجار های اجتماعی موافق کنش جمعی وجود ندارد و یا حداقل در مقابل هنجار های مخالف چندان قوی نیستند. هنجار های اجتماعی لزوما” بیان کننده بهترین انتخاب و یا بهترین مسیر برای جمع نیستند. بنابرین کنش های جمعی مبتنی بر هنجار های اجتماعی متواند مفید و یا مضر باشد. ولی هسته ای اصلی هنجار های اجتماعی کنش گران را چنان هدایت می کند که آن ها با رغبت به انجام خواسته های جمعی می پردازند.

هویت جمعی: هویت موجب می شود که فرد با دیگران احساس همسانی و نزدیکی کند و از صرف هزینه و همکاری با آن ها احساس رضایت کند. وجود هویت جمعی در یک گروه می تواند امتیاز بزرگی برای شکل گیری کنش های جمعی باشد. هویت جمعی خود تحت تاثیر وجود احساس اشتراک در خواسته ها و سرنوشت است. از سوی دیگر، خود انجام کنش های جمعی موجب بروز هویت جمعی می شود. درگیر شدن در کنش های جمعی بر احساس هویت اجتماعی افراد موثر است. همچنین گاهی اوقات کنش جمعی ابزاری برای بیان هویت مشترک می گردد مانند جنبش های اجتماعی.

در نبشته های بعدی به موضوعات قاصر، کنترول و نظارت، تقلید، و غیر اصطلاحات و مفاهیم مرتبط به کنش جمعی در جامعه شناسی می پردازم.