حفاظت از کودک در برنامه های آموزشی مادیول سوم درس سوم

3 ممنوعیت آسیب، سوءرفتار و استثمار کودکان در اسلام

اسلام به‌صورت روشن همهٔ اشکال آسیب، بی‌عدالتی و استثمار را منع می‌کند، به‌ویژه در قبال افرادی که ضعیف یا وابسته‌اند.

یکی از مهم‌ترین اصول حقوقی و اخلاقی در اسلام چنین بیان شده است:

لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ

»نه ضرر رساندن جایز است و نه مقابله به ضرر. «
(روایت‌شده توسط ابن ماجه؛ مورد پذیرش علما)

این اصل به‌طور مستقیم در حوزهٔ حفاظت از کودک قابل تطبیق است. هر عملی که موجب آسیب جسمی، عاطفی یا روانی به کودک شود، بدون توجه به نیت، در اسلام ممنوع است.

خشونت و انضباط خشن

اسلام با خشونت و تندی مخالفت دارد. انضباط هرگز نباید با آسیب‌رساندن یا تحقیر همراه باشد.

پیامبر محمد (صلّی‌الله‌علیه‌وسلّم) فرمودند:

»نرمی در هیچ چیزی قرار نمی‌گیرد مگر این‌که آن را زیبا می‌سازد، و از هیچ چیزی برداشته نمی‌شود مگر این‌که آن را ناقص می‌گرداند. «
(صحیح مسلم)

این حدیث به‌روشنی شیوه‌های انضباطی خشونت‌آمیز یا خشن را رد می‌کند. محیط‌های آموزشی مبتنی بر ترس با اخلاق اسلامی سازگار نیستند و به رفاه و رشد سالم کودکان آسیب می‌زنند.

ممنوعیت استثمار

اسلام به‌گونه‌ای قاطع استثمار و بی‌عدالتی را—به‌ویژه نسبت به کسانی که توان دفاع از خود را ندارند—منع می‌کند.

وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ

»و اموال یکدیگر را به ناحق نخورید. «
(سورهٔ بقره، 2:188)

استثمار کودکان برای کار، محروم‌ساختن آنان از آموزش، یا سوءاستفاده از جایگاه و اقتدار برای منافع شخصی، با آموزه‌های اسلامی در تضاد است. آموزش بخشی اساسی از تحقق حقوق کودک و آماده‌سازی او برای بزرگ‌سالی مسئولانه به‌شمار می‌رود.

مثال:

کودکی برای کار تمام‌وقت از مکتب بیرون می‌شود. از طریق گفت‌وگوی محترمانه با حضور یک عالم دینی مورد اعتماد که به مسئولیت اسلامی در قبال کودکان اشاره می‌کند، خانواده می‌پذیرد که کودک دوباره به مکتب بازگردد و هم‌زمان حمایت اجتماعی جامعه نیز بسیج می‌شود.

درس کلیدی:
چارچوب‌بندی حفاظت از کودک بر اساس آموزه‌های اسلامی می‌تواند مقاومت‌ها را کاهش داده و نتایج حفاظتی را تقویت کند.

4.3 هم‌سویی اصول اسلامی با معیارهای حفاظت از کودک در آموزش

آموزه‌های اسلامی هم‌سویی عمیق و معناداری با چارچوب‌های معاصر حفاظت از کودک که در برنامه‌های آموزشی به‌کار می‌روند دارند. بسیاری از اصول ترویج‌شده در معیارهای بین‌المللی حفاظت از کودک، ریشه‌های استوار در اخلاق اسلامی دارند.

این هم‌سویی به فعالان آموزشی در افغانستان امکان می‌دهد تا حفاظت از کودک را نه به‌عنوان مفهومی وارداتی، بلکه به‌مثابه ادامهٔ طبیعی ارزش‌های اسلامی معرفی کنند.

مثال:

یک نهاد آموزشی غیردولتی پیام‌های اسلامی دربارهٔ رحمت و کرامت را در آموزش معلمان ادغام می‌کند. در نتیجه، معلمان نسبت به رویه‌های مصون‌سازی پذیراتر می‌شوند؛ زیرا این رویکرد با ایمان و ارزش‌های دینی آنان هم‌خوانی دارد و به‌صورت تحمیلی یا بیرونی تلقی نمی‌شود.

خلاصه

این مادیول حفاظت از کودک را از دیدگاه اسلامی بررسی کرد و بر تأکید قوی اسلام بر رحمت، کرامت، عدالت و مسئولیت در قبال کودکان تمرکز داشت. در این بخش، ارزش کودکان به‌عنوان امانت الهی، مسئولیت‌های مشترک خانواده‌ها، آموزگاران و جامعه، و ممنوعیت صریح آسیب، سوءرفتار و استثمار تبیین گردید. همچنین، هم‌سویی عمیق اصول اسلامی با معیارهای معاصر حفاظت از کودک در آموزش نشان داده شد. استوار ساختن حفاظت از کودک بر ارزش‌های اسلامی به فعالان آموزشی در افغانستان امکان می‌دهد تا محیط‌های یادگیری ایمن‌تر را به شیوه‌ای فرهنگی محترمانه و از نظر اخلاقی متقاعدکننده ترویج نمایند.