مادیول پنجم: ایجاد محیط‌های یادگیری ایمن و محافظتی

هدف

هدف این مادیول تقویت ظرفیت فعالان آموزشی برای ایجاد آگاهانه، مدیریت مؤثر و تداوم محیط‌های یادگیری ایمن، محافظتی، فراگیر و حمایتی برای کودکان در افغانستان است. اشتراک‌کنندگان درک روشنی از چگونگی تعامل ایمنی مکتب و کاهش خطرات، زیربناهای ایمن و نظارت مؤثر، رویکردهای انضباط مثبت و مشارکت معنادار شاگردان به‌دست می‌آورند تا خطرات حفاظت از کودک کاهش یابد. این مادیول بر اقدامات عملی تمرکز دارد که حتی در شرایط کمبود منابع نیز در محیط‌های آموزشی رسمی و غیررسمی قابل تطبیق بوده و هم‌زمان کرامت، حقوق و رفاه کودکان را پاس می‌دارد.

1.5  ایمنی مکتب و کاهش خطرات

ایجاد یک محیط یادگیری ایمن با این درک آغاز می‌شود که خطر تصادفی نیست؛ بلکه در بسیاری موارد قابل پیش‌بینی و قابل پیشگیری است. ایمنی مکتب به مجموعهٔ نظام‌ها، رفتارها، روال‌ها و ترتیبات فیزیکی گفته می‌شود که کودکان را در تمامی فعالیت‌های مرتبط با آموزش از آسیب محافظت می‌کند. کاهش خطر به معنای شناسایی تهدیدهای بالقوه و انجام اقدامات معقول برای کاهش آن‌ها پیش از وقوع آسیب است (چارچوب مکاتب دوستدار کودک یونیسف).

در افغانستان، محیط‌های آموزشی تنوع گسترده‌ای دارند؛ از مکاتب دایمی و مراکز آموزش مبتنی بر جامعه گرفته تا مدارس دینی، مکان های آموزشی موقت و صنف‌های خانگی. هر یک از این محیط‌ها بسته به موقعیت جغرافیایی، شرایط امنیتی، هنجارهای اجتماعی و منابع موجود، خطرات متفاوتی را به‌همراه دارند. ازاین‌رو، ایمنی مکتب باید متناسب با شرایط موجود طراحی و اجرا شود و نه بر اساس یک الگوی واحد برای همه.

درک خطرات رایج مرتبط با آموزش

فعالان آموزشی باید به‌صورت منظم خطرات مرتبط با موارد زیر را مدنظر قرار دهند:

•       دسترسی و رفت‌وآمد: مسیرهای ناامن به مکتب، فاصله‌های طولانی، ایست‌های بازرسی، ترافیک و آزار و اذیت

•       روال‌های مکتب: زمان‌های ورود و خروج شلوغ، تفریحات بدون نظارت، فعالیت‌های بعد از صنف

•       محیط: مواجهه با خشونت، سرایت درگیری یا تنش‌های اجتماعی

•       مدیریت: قواعد نامشخص، انضباط ناهماهنگ و کمبود نظارت

•       آمادگی: نبود برنامه برای وضعیت‌های اضطراری مانند سیلاب، زلزله یا بی‌جاشدگی ناگهانی

کاهش خطر به معنای حذف کامل همهٔ خطرات نیست—که اغلب ممکن نیست—بلکه تمرکز بر کاهش آسیب‌های قابل اجتناب و قابل پیش‌بینی است.

اقدامات عملی برای کاهش خطر

برنامه‌های آموزشی می‌توانند اقدامات ساده و واقع‌بینانه‌ای را تطبیق نمایند، از جمله:

•       ترسیم مسیرهای ایمن با مشارکت جامعه و تنظیم زمان صنف‌ها در صورت نیاز

•       ایجاد روال‌های روزانهٔ روشن برای ورود، تفریح و رخصتی

•       تعیین نظارت بزرگ‌سالان در زمان‌های پرخطر (تفریحات و انتقال‌ها)

•       محدودسازی دسترسی افراد غیرمجاز به فضاهای یادگیری

•       اطمینان از این‌که کودکان می‌دانند در صورت احساس ناامنی به چه کسی مراجعه کنند

مثال:
یک صنف آموزشی مبتنی بر جامعه تشخیص می‌دهد که دختران در ساعات مشخصی در مسیر مکتب با آزار مواجه می‌شوند. پس از مشورت با والدین و بزرگان محل، زمان صنف‌ها تنظیم می‌گردد و یک زن مورد اعتماد جامعه، شاگردان کم‌سن‌تر را همراهی می‌کند. حضور شاگردان افزایش یافته و احساس ترس کاهش می‌یابد.

این مثال نشان می‌دهد که کاهش خطر اغلب به هماهنگی و برنامه‌ریزی وابسته است، نه به بودجه‌های بزرگ.