مادیول یازدهم: طراحی برنامه و برنامه‌ریزی تطبیق آموزش در شرایط اضطراری

اهداف

در پایان این مادیول، اشتراک‌کنندگان درک خواهند داشت که چگونه برنامه‌های آموزش در شرایط اضطراری (Education in Emergencies) را به‌گونه‌ای ساختارمند، عملی و متناسب با شرایط طراحی و برنامه‌ریزی نمایند. اشتراک‌کنندگان قادر خواهند بود یافته‌های ارزیابی نیازها در آموزش در شرایط اضطراری را به طرح‌های منسجم برنامه‌ای تبدیل کنند، اهداف، نتایج و شاخص‌های روشن تعیین نمایند، فعالیت‌ها و روند تطبیق را برنامه‌ریزی کنند، ملاحظات حفاظت، شمولیت و حساسیت به منازعه را در طراحی برنامه ادغام نمایند، و چالش‌ها و خطرات عملیاتی رایج در تطبیق برنامه‌های آموزش در شرایط اضطراری را شناسایی کنند. این مادیول اشتراک‌کنندگان را قادر می‌سازد تا در محیط‌های پیچیده اضطراری افغانستان، با اطمینان از تحلیل به اقدام عملی حرکت نمایند.

مقدمه

طراحی مؤثر برنامه‌های آموزش در شرایط اضطراری فراتر از شناسایی ساده نیازها است؛ این روند نیازمند برنامه‌ریزی ساختارمند، تعیین اولویت‌های روشن و تصمیم‌گیری واقع‌بینانه مبتنی بر شرایط واقعی می‌باشد. در محیط‌های پیچیده و ناپایدار افغانستان، تطبیق‌کنندگان آموزش در شرایط اضطراری باید بتوانند یافته‌های ارزیابی را به برنامه‌های عملی و قابل تطبیق تبدیل کنند، در حالی که خطرات مرتبط با دسترسی، حفاظت و حساسیت به منازعه را نیز مدیریت می‌نمایند. این مادیول بر عناصر اساسی طراحی برنامه و برنامه‌ریزی تطبیق آموزش در شرایط اضطراری تمرکز دارد و اشتراک‌کنندگان را در مسیر تعیین اهداف واضح، تعریف نتایج و شاخص‌ها، سازمان‌دهی منطقی فعالیت‌ها و پیش‌بینی چالش‌های عملیاتی راهنمایی می‌کند تا با اعتماد و آمادگی از مرحله تحلیل به اقدام برسند.

1.11  به‌کارگیری ارزیابی نیازهای آموزش در شرایط اضطراری به طراحی برنامه

ارزیابی نیازها زیربنای اصلی برنامه‌های آموزش در شرایط اضطراری را تشکیل می‌دهد. با این حال، جمع‌آوری داده‌ها به‌تنهایی کافی نیست. برنامه‌های مؤثر آموزش در شرایط اضطراری مستلزم توانایی به کار گیری یافته‌های ارزیابی به طراحی‌های روشن، واقع‌بینانه و قابل تطبیق می‌باشد.

هدف ارزیابی نیازها در آموزش در شرایط اضطراری

ارزیابی‌های نیازها در آموزش در شرایط اضطراری با اهداف زیر انجام می‌شود:

•       شناسایی این‌که چه کسانی متأثر شده‌اند و به چه شیوه‌ای

•       درک موانع دسترسی به آموزش و کیفیت یادگیری

•       تحلیل خطرات مرتبط با حفاظت، جنسیت و منازعه

•       اولویت‌بندی نیازهای فوری آموزشی

در افغانستان، نتایج ارزیابی‌ها معمولاً موارد زیر را نشان می‌دهد:

•       تعداد زیاد کودکان بیرون‌مانده از مکتب

•       مکاتب آسیب‌دیده یا غیرقابل دسترس

•       کمبود معلمان و مواد آموزشی

•       نگرانی‌های حفاظتی که بر حضور شاگردان تأثیر می‌گذارد

انتقال از داده به تصمیم

به‌کارگیری یافته‌های ارزیابی به طراحی برنامه شامل موارد زیر می‌باشد:

•       اولویت‌بندی نیازها بر اساس شدت و امکان‌پذیری

•       تعریف روشن گروه‌های هدف

•       تعیین استراتیژی‌های پاسخ مناسب

پرسش‌های کلیدی که این روند را هدایت می‌کند عبارت‌اند از:

•       کدام کودکان بیشترین آسیب را دیده‌اند و چرا؟

•       کدام نوع پاسخ آموزشی مناسب‌تر است (مکان های آموزشی موقت، برنامه‌های آموزشی تسریع‌شده، بازسازی مکاتب و غیره)؟

•       کدام محدودیت‌ها (دسترسی، امنیت، منابع) باید در نظر گرفته شود؟

مثال:
یک ارزیابی نشان می‌دهد که تعداد زیادی از کودکان بی‌جاشده هیچ پیشینه آموزشی ندارند. به‌جای تمرکز بر تطبیق نصاب درسی مبتنی بر صنف، طراحی برنامه بر تقویت مهارت‌های بنیادی خواندن، نوشتن و حساب ابتدایی از طریق سهولت‌های آموزشی انعطاف‌پذیر اولویت می‌دهد.

اجتناب از اشتباهات رایج در طراحی برنامه

اشتباهات رایج در طراحی برنامه شامل موارد زیر می‌باشد:

•       طراحی برنامه‌هایی که فراتر از ظرفیت و شرایط موجود است

•       نادیده‌گرفتن محدودیت‌های دسترسی و امنیت

•       تکرار مدل‌های قبلی برنامه بدون تطبیق با شرایط جدید

طراحی خوب برنامه، مبتنی بر شرایط و واقع‌گرایانه است، نه قالب‌محور یا تقلیدی.

2.11  تعیین اهداف، نتایج و شاخص‌های روشن در برنامه‌های آموزش در شرایط اضطراری

اهداف، نتایج و شاخص‌های روشن، نقش اساسی در هدایت تطبیق برنامه، نظارت بر پیشرفت و نمایش دستاوردها در برنامه‌های آموزش در شرایط اضطراری (Education in Emergencies) دارد. این عناصر چارچوبی منسجم برای برنامه‌ریزی، اجرا و پاسخ‌گویی فراهم می‌سازد.

اهداف در برنامه‌های آموزش در شرایط اضطراری

اهداف مشخص می‌سازد که برنامه قصد دارد به چه دستاوردی برسد. در آموزش در شرایط اضطراری، اهداف باید:

•       واضح، مشخص و متمرکز باشد

•       با در نظر گرفتن شرایط اضطراری، واقع‌بینانه باشد

•       بر دسترسی، حفاظت و آموزش تمرکز داشته باشد

نمونه هدف برنامه:

»فراهم‌سازی دسترسی امن و همه‌شمول به آموزش ابتدایی برای کودکان متأثر از بحران در ولسوالی‌های آسیب‌دیده از سیلاب«.

نتایج در برنامه‌های آموزش در شرایط اضطراری

نتایج، تغییراتی را توصیف می‌کند که در اثر تطبیق فعالیت‌های برنامه ایجاد می‌شود، از جمله:

•       افزایش دسترسی کودکان به آموزش

•       بهبود حضور منظم و مشارکت شاگردان

•       ارتقای سطح آموزشی

•       تقویت حفاظت و سلامت روانی–اجتماعی

نتایج باید بازتاب‌دهنده تغییراتی باشد که در شرایط اضطراری به‌صورت واقع‌بینانه قابل دستیابی است.

نمونه‌ای از نتایج در یک برنامه آموزش در شرایط اضطراری:

در یک ولسوالی آسیب‌دیده از سیلاب، یک برنامه آموزش در شرایط اضطراری مکان های آموزشی موقت را برای کودکان بی‌جاشده ایجاد می‌کند. در نتیجه، کودکانی که پیش از این از آموزش محروم بودند به‌گونه منظم در صنف‌ها اشتراک می‌کنند، مشارکت دختران به دلیل ایجاد مکان‌های آموزشی امن‌تر و نزدیک‌تر افزایش می‌یابد، مهارت‌های ابتدایی سواد و حساب در میان شاگردان بهبود می‌یابد و کودکان از طریق محیط‌های آموزشی تحت نظارت، با خطرات حفاظتی کمتری مواجه می‌شوند.