اوله  برخه: د ناورین خطر کمولو پېژندنه

(Introduction to Disaster Risk Reduction)

موخې

د دې برخې تر پای پورې، ګډونوال د ناورین خطر کمولو په اړه روښانه او عملي پوهه ترلاسه کوي او د افغانستان په بشردوستانه او پراختیايي کارونو کې د هغې پر اهمیت لازم وضاحت وړاندې کېږي. ګډونوال به وتوانېږي چې د ناورین خطر کمولو اساسي مفاهیم او اصول تشریح کړي، د ناورین د سم­لاسي ځواب، چمتووالي، او د خطر کمولو ترمنځ روښانه توپیر وکړي، او درک کړي چې د ناورین خطر کمول څنګه د غیر دولتي بنسټونو  او مدني ټولنو په پروګرامونو کې مدغم کېږي. هغوی به همدارنګه وتوانېږي چې د افغانستان د ناورین خطر عمومي وضعیت تشریح کړي او وپېژني چې ولې د خطر کمول د ژوند، معیشت، او د اوږدمهاله پراختیا د لاسته راوړنو د ساتنې لپاره اړین دي.

د ناورین خطر کمولو پېژندنه

ناورینونه ناڅاپي یا تصادفي پېښې نه دي. که څه هم خطرونه لکه زلزلې، سېلابونه، وچکالۍ، یا واوره ښوېدنې په طبیعي ډول رامنځته کېدای شي، خو د زیان او تاوان کچه تر ډېره د انساني، ټولنیزو، اقتصادي، او چاپېریالي عواملو تر اغېز لاندې وي. د ناورین خطر کمول پر دې تمرکز کوي چې دا عوامل وپېژني او د ناورین له رامنځته کېدو مخکې ورته رسېدنه وکړي.

په افغانستان کې ناورینونه په پرله‌پسې ډول پر هماغو ټولنو اغېز کوي. موسمي سېلابونه کورونه او کرنیزې ځمکې ویجاړوي، وچکالۍ د خوړو تولید کموي، زلزلې کمزورې ودانۍ زیانمنوي، او سخت ژمي لیرې پرتو کلیو ته د لاسرسي لارې بندوي. دا پېښې ډېری وخت په هغو سیمو کې رامنځته کېږي چې لا له وړاندې د بې‌وزلۍ، بې‌ځایه کېدو، خدماتو ته د محدود لاسرسي، او روانې ناامنۍ تر اغېز لاندې وي. له همدې امله، په افغانستان کې ناورینونه ډېری وخت بشردوستانه بحرانونه رامنځته کوي چې هر کال بیړنۍ مرستې ته اړتیا لري.

د ناورین د خطر کمول د دې تکراري وضعیت د بدلولو لپاره یو منظم چوکاټ برابروي. د دې پر ځای چې یوازې د ناورین له پېښېدو وروسته غبرګون وښودل شي، دا کړنلاره بنسټونه، ټولنې، او ادارې هڅوي چې خطرونه له مخکې کم کړي، چمتووالی پیاوړی کړي، او د وخت په تېرېدو سره د مقابلې او تابیا وړتیا لوړه کړي.

1.1 د ناورین خطر کمولو مفاهیم او اصول

د ناورین خطر کمول د هغو مفاهیمو او کړنو په توګه تعریفېږي چې د ناورینونو لاملونو د تحلیل او مدیریت لپاره په منظم ډول هڅې کوي، تر څو د ناورین خطرونه راکم کړي. پدې کې د خطرونو پر وړاندې د خلکو او شتمنیو د روښانه کېدو کمول، د زیان‌ رسېدنې کچه راټیټول، د چمتووالي پیاوړتیا، او د مقابلې د وړتیاوو لوړول شامل دي.

په دې برخه کې یو اساسي مفهوم د ناورین خطر دی، چې د ژوند له لاسه ورکولو، ټپي کېدو، یا زیان رسېدنه د هغه احتمال په توګه درک کېدای شي چې د یوه خطر له امله رامنځته کېږي. د ناورین خطر عموماً د لاندې درېیو یو له بل سره تړلو عناصرو له لارې تشریح کېږي:

·       د زیان رسوونکي پېښې یا خطر:  یوه داسې فزیکي پېښه یا پدیده چې د زیان سبب کېدای شي، لکه سېلاب، زلزله، یا وچکالي؛

·       زیان رسېدنه (آسیب پذیري): هغه شرایط چې خلک، ټولنې، یا سیسټمونه زیان منلو ته ډېر نږدې کوي؛ او

·       وړتیا:  هغه ځواکونه، سرچینې، او وړتیاوې چې خلک او بنسټونه یې د خطرونو د مدیریت لپاره لري.

د ناورین خطر هغه وخت زیاتېږي کله چې خطرونه له لوړې زیان‌ رسېدنې او ټیټې وړتیا سره یوځای شي. د بېلګې په توګه، یو سېلاب ښايي ناورین ونه ګرځي که کورونه په خوندي ډول جوړ شوي وي، مخکینۍ خبرتیاوې موجودې وي، او ټولنې پوهېږي چې څنګه غبرګون وښيي. خو همدغه سېلاب کولای شي هغه مهال سخت زیانونه واړوي چې خلک په ناامنو سیمو کې ژوند وکړي، معلوماتو ته لاسرسی ونه لري، یا محدودې سرچینې ولري.

د ناورین خطر کمولو اساسي اصول په لاندې ډول دي:

·       د نویو ناوریني خطرونو د رامنځته کېدو مخنیوی؛

·       د جوړښتي او غیر جوړښتي اقداماتو له لارې د موجودو خطرونو کمول؛

·       د خطرونو د پېښېدو پر مهال د اغېزمن غبرګون لپاره چمتووالی؛

·       د خطرونو او حل لارو په پېژندنه کې د ټولنو فعاله ګډون؛

·       د ښځو، ماشومانو، لوی عمر کسانو، معلولیت لرونکو اشخاصو، او حاشیوي ډلو په پام کې نیول؛ او

·       د خطر کمولو کړنې له اوږدمهاله پراختیايي موخو سره تړل.

په افغانستان کې دا اصول ځانګړی اهمیت لري، ځکه چې ټولنې ډېری وخت د ناورینونو د تېرېدو لپاره پر محلي پوهې او د مقابلې پر میکانیزمونو تکیه کوي، په داسې حال کې چې بهرني مرستندویه اقدامات ښايي د لاسرسي یا امنیتي محدودیتونو له امله وځنډېږي.