د ناورین خطر کمول او بیړنی چمتووالی د روزنې لارښود نهمه برخه اول درس

 نهمه برخه: د ناورین په خطر کمولو کې شمولیت، جنسیت او ساتنه

(Inclusion, Gender, and Safeguarding in DRR)

موخې

د دې برخې تر پای پورې به ګډونوال درک کړي چې په افغانستان کې د ناورین خطرونه او اغېزې څنګه د ښځو، سړو، نجونو، هلکانو، د معلولیت لرونکو کسانو او نورو څنډو شوو ډلو له‌پاره په بېلابېلو ډولونو تجربه کېږي. ګډونوال به وکولای شي د جنسیت، شمولیت او ساتنې ملاحظات د ناورین د خطر کمولو او بیړني چمتووالي فعالیتونو کې په منظم ډول مدغم کړي، د ساتنې د اصلي کولو اصول پلي کړي، او د ناورین د خطر کمولو په ټول بهیر کې د ساتنې او د جنسي استثمار او ناوړه استفادې د مخنیوي خطرونه وپېژني او راکم کړي. ګډونوال به همدارنګه عملي وسایل او تګلارې وکاروي تر څو ډاډ ترلاسه کړي چې د ناورین خطر کمولو مداخلې خوندي، ټولشموله، حساب‌ورکوونکې او له کلتوري پلوه مناسبې دي.

پېژندنه

د ناورین خطرونه پر ټولو خلکو په یو شان ډول اغېز نه کوي. په افغانستان کې ټولنیز نورمونه، د جنسیت رولونه، معلولیت، بې‌ځایه کېدل او بې‌وزلي په پیاوړي ډول ټاکي چې څوک له خطرونو سره مخ کېږي، څوک خبرداری ترلاسه کوي، او څوک د ځان د ساتنې اقدام کولای شي. که د ناورین د خطر کمولو او بیړني چمتووالي فعالیتونه دا توپیرونه په قصدي او منظم ډول په پام کې ونه نیسي، کېدای شي تر ټولو زیان‌من کسان له پامه وغورځول شي او یا د ساتنې خطرونه لا زیات شي. دا برخه شمولیت، جنسیت او ساتنه د اغېزمن ناورین خطر کمولو بنسټیز عناصر معرفي کوي، او پر دې ټینګار کوي چې د چمتووالي او د خطر کمولو فعالیتونه باید د ټولنې د ټولو غړو لپاره خوندي، عادلانه، حساب‌ورکوونکي او له کلتوري پلوه مناسب طرحه او پلي شي.

1.9  ولې شمولیت، جنسیت او ساتنه ناورین په خطر کمولو کې مهم دي

د ناورین خطر کمول یوازې یو تخنیکي یا فزیکي بهیر نه دی؛ بلکې یو ټولنیز بهیر هم دی. ناورینونه موجوده نابرابرۍ راڅرګندوي او ډېری وخت یې لا ژوروي. که د ناورین خطر کمولو فعالیتونه یوازې پر خطرونو او زیربناوو تمرکز وکړي، کېدای شي هغه کسان خوندي نه کړي چې له وړاندې تر ټولو ډېر په خطر کې دي.

په افغانستان کې د ناورین اغېزې د لاندې فکتورونو له‌خوا بڼه اخلي:

·       د جنسیت رولونه او ټولنیز نورمونه

·       معلولیت او روغتیایي حالتونه

·       بې‌وزلي او د معیشت ناامنۍ

·       بې‌ځایه کېدل او د ملکیت حق نشتوالی

·       معلوماتو او پرېکړه‌نیونې ته لاسرسی

د دغو فکتورونو له پامه غورځول کولای شي داسې د ناورین خطر کمولو مداخلې رامنځته کړي چې:

·       ښځې، معلولیت لرونکي کسان او څنډې ته شوې ډلې له پامه وغورځوي

·       بیړنیو حالاتو پر مهال د ساتنې خطرونه زیات کړي

·       د ځواک زیان‌رسوونکې نابرابرۍ پیاوړې کړي

·       باور او اغېزمنتوب کم کړي

له همدې امله، شمولیت، جنسیت او ساتنه د اغېزمن ناورین خطر کمولو او بیړني چمتووالي د کیفیت بنسټیز شرطونه دي، نه اختیاري او اضافې.

2.9   د جنسیت له مخې بېلابېل د ناورین خطرونه او اغېزې

په افغانستان کې د جنسیت رولونه په پیاوړي ډول اغېز کوي چې څوک له خطرونو سره مخ کېږي، څوک معلوماتو ته لاسرسی لري، او څوک د ځان د ساتنې اقدام کولای شي.

ښځې او نجونې

ښځې او نجونې کېدای شي د لاندې لاملونو له امله له زیات ناوریني خطر سره مخ شي:

·       د پاملرنې، د اوبو راټولولو او د کورنیو چارو مسوولیتونه

·       په عامه پرېکړه‌نیونه کې محدود ګډون

·       په ځینو شرایطو کې محدود تګ‌راتګ

·       د مخکیني خبرتیا معلوماتو ته لږ لاسرسی

·       د بې‌ځایه کېدو پر مهال یا په ګڼه‌ګوڼه لرونکو سرپناوو کې د ځورونې یا تاوتریخوالي لوړ خطر

بېلګه:
د ناڅاپي سېلابونو پر مهال، ښځې، ماشومان، د سپین‌ږیرو خپلوان یا د معلولیت لرونکو کسانو د پاملرنې له امله تخلیه ځنډوي. که د تخلیې لارې خوندي نه وي یا سرپناه د محرمیت لازمې اسانتیاوې ونه لري، ښځې ښايي له دې ځایونو د کارولو ډډه وکړي، چې دا کار د هغوی او د کورنۍ د نورو غړو لپاره خطر زیاتوي.

سړي او هلکان

سړي او هلکان کېدای شي د لاندې عواملو له امله له ځانګړو خطرونو سره مخ شي:

·       په باندنیو کارونو کې بوختیا (کرنه، رغونه، ترانسپورټ)

·       د خطر پر مهال د ژغورنې هڅې یا د شتمنیو ساتنه

·       له ناورین وروسته د معیشت د ساتلو ټولنیز فشار

·       له ذهني فشار، ناهیلي او منفي مقابلوي چلندونو سره مخ کېدل

بېلګه:
کله چې وچکالي فصلونه له منځه یوسي، سړي د کار لپاره لنډمهاله کډه کوي، چې له امله یې د ښځو تر مشرۍ لاندې کورنۍ له زیات مسوولیت او د ملاتړ له کمښت سره مخ کېږي، په ځانګړي ډول د راتلونکو سېلابونو یا د ژمي د بیړنیو حالاتو پر مهال.

د جنسیت پر اړتیاوو ځواب‌ویونکی د ناورین د خطر کمول دا توپیرونه په رسمیت پېژني او د همدې پر بنسټ د چمتووالي او د خطر کمولو اقدامات عیاروي.