د ناورین خطر کمول او بیړنی چمتووالی د روزنې لارښود اوومه برخه اول درس

 اوومه برخه: په سکتوري پروګرامونو کې د ناورین د خطر کمولو مدغم کول

(Integration of DRR into Sectoral Programs)

موخې

د دې برخې تر پای پورې به ګډونوال روښانه درک ولري چې د ناورین د خطر کمول څنګه کولی شي په منظم او عملي ډول د هغو مهمو سکتوري پروګرامونو سره مدغم شي چې غیردولتي سازمانونه او د ملکي خدمتونو ادارې یې په افغانستان کې تطبیقوي. ګډونوال به وتوانېږي چې په زده‌کړه، WASH، روغتیا او سرپناه پروګرامونو کې د د ناورین د خطر کمول د اصلي کولو عملي د ننوتلو ټکي تشریح کړي؛ د خوندي مکتبونو او مقاومو زیربناوو اصول وکاروي؛ د پروګرام د طرحې او تطبیق پر مهال د خطر پر بنسټ ولاړې لارې تطبیق کړي؛ او د «زیان مه رسوه»  او د شخړو پر حساسیت ولاړو ملاحظاتو ته پام وکړي تر څو خطرونه زیات نه شي. همدارنګه، ګډونوال به وکولای شي د هر سکتور ځانګړي خطرونه وپېژني او د افغانستان د شرایطو سره سم عملي د خطر کمولو اقدامات طرحه کړي.

پېژندنه

په افغانستان کې بشردوستانه او پراختیايي پروګرامونه ډېری وخت په داسې چاپېریالونو کې تطبیقېږي چې له ګڼو او یو پر بل اوښتونکو ناوریني خطرونو سره مخ وي. د زده‌کړې، WASH، روغتیا او سرپناه مداخلې زیاتره وخت په سېلاب‌خیزو سیمو، زلزله‌خېزو ساحو، وچکالۍ ځپلو ټولنو او نازکو ښاري یا کلیوالي شرایطو کې عملي کېږي. که ناوریني خطرونه په پام کې و نه نیول شي، سکتوري پروګرامونه ښايي د پېښو پر مهال ګډوډ شي او یا په ناپوهۍ سره زیان‌پذیري زیاته کړي. په سکتوري پروګرامونو کې د ناورین د خطر کمولو مدغم کول دا باوري کوي چې بنسټیز خدمتونه خوندي، مقاوم او د شوکونو پر وړاندې د درېدو وړ وي. دا مادیول د مهمو سکتورونو په کچه د د ناورین د خطر کمولو د اصلي کولو عملي لارې چارې وړاندې کوي، څو غیردولتي سازمانونه او ملکي خدمتونو ادارې وکولای شي داسې پروګرامونه طرحه او پلي کړي چې خطرونه راکم کړي، ټولنې خوندي کړي، او د افغانستان په پېچلي شرایطو کې پایدارې پایلې رامنځته کړي.

1.7 په سکتوري پروګرامونو کې د ناورین د خطر کمولو د اصلي کولو درک

په سکتوري پروګرامونو کې د DRR مدغم کول—چې ډېری وخت د DRR اصلي کول (mainstreaming) بلل کېږي—دې ته وایي چې د پروګرام د طرحې، تطبیق، څارنې او ارزونې په هر پړاو کې د ناورین خطرونه په منظم ډول په پام کې ونیول شي. د ناورین خطر کمولو اصلي کول دا تضمینوي چې سکتوري مداخلې په ناپوهۍ سره زیان‌پذیري نه زیاتوي، بلکې د وخت په تېرېدو سره د ناورین خطر راکموي.

په افغانستان کې سکتوري پروګرامونه ډېر ځله په لوړ خطر لرونکو چاپېریالونو کې عملي کېږي چې له سېلابونو، زلزلو، وچکالیو، سختو ژمیو، بې‌ځایه کېدو او کمزورې زیربناوو اغېزمن دي. که ناوریني خطرونه په پام کې و نه نیول شي، نیت لرونکي پروګرامونه ښايي د پېښو پر مهال ناکام شي او یا نوي خطرونه رامنځته کړي.

د(د ناورین د خطر کمول) DRR اصلي کول د جلا DRR پروژو جوړولو ته اړتیا نه لري. پر ځای یې لاندې کړنې پکې شاملې دي:

·       د ارزونو پر مهال د اړوندو خطرونو او زیان‌پذیري پېژندنه

·       د تخنیکي طرحو او د تطبیق د لارو چارو عیارول

·       د سکتوري فعالیتونو دننه د چمتووالي او مقاومت پیاوړتیا

·       له ټولنو او نورو اړوندو بنسټونو سره اغېزمنه همغږي

په افغانستان کې د DRR (د ناورین د خطر کمول ) اصلي کول ځکه ځانګړی اهمیت لري چې سرچینې محدودې دي او پروګرامونه باید تر ټولو زیاتې ګټې وړاندې کړي، په داسې حال کې چې د تکراري زیانونو مخه هم ونیسي.

2.7  په تعلیمي پروګرامونو کې د ناورین د خطر کمولو مدغم کول

تعلیمي تاسیسات او خدمتونه هم په عادي حالاتو او هم د بیړنیو پېښو پر مهال بنسټیز اهمیت لري. مکتبونه ډېر ځله د زده‌کړې ځایونو تر څنګ د ټولنې د غونډو مرکزونه او کله ناکله د بیړني سرپناه په توګه هم کارول کېږي. خو که تعلیمي پروګرامونه د خطر پر بنسټ طرحه نه شي، ښايي ماشومان او کارکوونکي له جدي ګواښونو سره مخ کړي.

د زده‌کړې پر سکتور اغېزمن کوونکي اصلي ناوریني خطرونه

·       د زلزلې له امله د مکتب ودانیو زیان

·       د مکتب انګړونو او د تګ‌راتګ لارو سېلابي کېدل

·       د سخت ژمي شرایط چې پر ګډون او خوندیتوب منفي اغېز کوي

·       د شخړو له امله زیان او د فعالیتونو ګډوډي

په تعلیمي پروګرامونو کې د DRR د ننوتلو ټکي

خوندي تعلیمي زیربناوې
تعلیمي پروګرامونه باید دا ډاډ ترلاسه کړي چې:

·       نوې ودانۍ د خطر پر وړاندې د مقاومت بنسټیز اصول تعقیب کړي

·       موجودې ودانۍ د امکان تر حده د جدي خطرونو له پلوه و ارزول شي

·       ټولګي په سېلاب‌خېزو یا بې‌ثباته سیمو کې جوړ نه شي

د مکتب چمتووالی او پلان جوړونه
مکتبونه باید لاندې امکانات ولري:

·       ساده او عملي بیړني پلانونه (د وتلو لارې، د راټولېدو ټکي)

·       د بیړنیو حالاتو پر مهال د ښوونکو او کارکوونکو روښانه رولونه

·       د زده‌کوونکو لپاره د پوهاوي منظمې ناستې

د زده‌کړې دوام
د چمتووالي اقدامات کولای شي د ناورین وروسته د زده‌کړې دوام باوري کړي، لکه:

·       له مخکې پلان شوي موقتي تعلیمي ځایونه

·       د تعلیمي موادو خوندي او مناسبه ساتنه

بېلګه:
یو مکتب چې د موسمي سیند ترڅنګ جوړ شوی، هر پسرلی سېلاب پرې راځي، ټولګي ګډوډېږي او تعلیمي مواد زیانمنېږي. د DRR  له مدغم کولو وروسته، پروګرام ټولګي لوړو سیمو ته انتقالوي، د اوبو ایستلو سیستم ښه کوي، او د مکتب بیړنی پلان جوړوي. د زده‌کړې پر بهیر د سېلاب اغېز په څرګند ډول کمېږي.