د ناورین خطر کمول او بیړنی چمتووالی د روزنې لارښود دریمه برخه دوهم درس

3.3  د ټولنې پر بنسټ د خطر د ارزونې کړنلارې

د ټولنې پر بنسټ د خطر ارزونه د ناورین د خطر کمولو یوه بنسټیزه کړنلاره ده. دې کړنلارې دا منلې ده چې ټولنې د ځایي خطرونو، فصلي بڼو، پخوانیو ناورینونو، او د مقابلې د لارو په اړه ارزښتمنه پوهه لري. یوازې بهرني ارزونې ډېر ځله له ټولنې د ګډون پرته نیمګړې یا ناسمې وي.

د ټولنې پر بنسټ کړنلارې موخه دا ده چې:

·       د ټولنې غړي د فعالو ګډونوالو په توګه ښکېل کړي؛

·       د خطر د کمولو د اقداماتو لپاره ځایي مالکیت رامنځته کړي؛

·       د مداخلاتو اړوندتیا او پایښت پیاوړی کړي؛ او

·       د ټولنو او بنسټونو ترمنځ باور زیات کړي.

د ټولنې پر بنسټ د خطر ارزونې عام ګامونه دا دي:
1. چمتووالی او ښکېلتیا:

o      د ټولنې مشران، مشران/سپین‌ږیري، د ښځو ډلې، ځوانان، او نور مهم ذی‌نفعان پېژندل؛ او

o      د ارزونې موخه په روښانه او شفاف ډول تشریح کول.

2. د خطرونو پېژندنه:

o      د پخوانیو ناورینونو او فصلي خطرونو په اړه بحث؛ او

o      د هغو ځایونو نقشه‌کول چېرته چې خطرونه رامنځته کېږي.

3. د زیان‌ رسېدنې تحلیل:

o      پېژندل چې کومې ډلې تر ټولو ډېر اغېزمنې کېږي او ولې؛ او

o      د ټولنیزو، اقتصادي، او فزیکي عواملو سپړنه.

4. د وړتیاوو ارزونه:

o      د موجوده مقابلې لارو او سرچینو پېژندنه؛ او

o      د ځایي مهارتونو، شبکو، او بنسټونو درک کول.

5. د خطرونو د لومړیتوب ټاکنه:

o      پر هغو خطرونو هوکړه کول چې بیړنۍ پاملرنې ته اړتیا لري؛ او

o      د عملي کېدو وړتیا او د شته سرچینو په پام کې نیول.

بېلګه:

په یوه کلیوالي ټولنه کې، اوسېدونکي دا په ګوته کوي چې سېلابونه یوازینی خطر نه دی. هغوی تشریح کوي چې د واورو له امله د ژمي انزوا روغتیایي خدمتونو ته لاسرسی بندوي او د مخنیوي وړ مړینې رامنځته کوي. دا پوهه د پروګرام لومړیتوبونه بدلوي او د ژمي چمتووالي، د توکو مخکې ځای پر ځای کولو، او د ټولنې پر بنسټ د راجع کولو پلانونو پر لور تمرکز زیاتوي.

د ټولنې پر بنسټ د خطر ارزونه باید ټولشموله وي او د ځواک د اړیکو پر وړاندې حساسیت ولري. پیاوړي غږونه باید د ښځو، معلول کسانو، یا حاشیوي ډلو غږ تر سیوري لاندې را نه ولي.

4.3  د خطر په تحلیل کې جنسیت، معلولیت، او شمولیت

د ناورین خطرونه پر ټولو خلکو په یوه ډول اغېز نه کوي. د جنسیت ډولونه، معلولیت، عمر، د بې‌ځایه کېدو حالت، او ټولنیز نورمونه په څرګنده توګه دا ټاکي چې څوک له خطر سره څومره مخامخ کېږي، څومره زیان لري، او د مقابلې لپاره څه ډول وړتیاوې لري.

د جنسیت اړوند ملاحظات

ښځې او سړي ډېری وخت د لاندې لاملونو له امله له بېلابېلو خطرونو سره مخ کېږي:

·       د کار وېش (لکه ښځې د اوبو راوړلو مسوولیت لري او سړي له کوره بهر کار کوي) ؛

·       معلوماتو او پرېکړه‌نیونې ته برابر لاسرسی نشته؛

·       د پالنې او ساتنې مسوولیتونه؛ او

·       کلتوري نورمونه چې د تګ راتګ او خوځښت پر ازادۍ اغېز کوي.

بېلګه:

د سېلابونو پر مهال، ښځې ښايي له لوړو خطرونو سره مخ شي، ځکه هغوی د ماشومانو، د کورنیو لوړ عمر لرونکو غړو، او د کور د شتمنیو د ساتنې مسوولیت لري، چې دا کار د تخلیې خوندي بهیر ستونزمن کوي. که د خبرداري پیغامونه یوازې په هغو عامه ځایونو کې شریک شي چې ښځې پکې ګډون نه لري، نو هغوی ښايي معلومات ډېر ناوخته ترلاسه کړي.

د معلولیت شمولیت

معلول کسان ښايي له لاندې ننګونو سره مخ وي:

·       د تخلیې پر مهال فزیکي خنډونه؛

·       د اړیکو او معلوماتو خنډونه (د اورېدو، لید، یا ذهني درک ستونزې) ؛ او

·       د پلان جوړونې او پرېکړه‌نیونې له بهیرونو څخه ایستل کېدل.

د خطر تحلیل باید لاندې موارد روښانه کړي:

·       په ټولنه کې د موجودو معلولیتونو ډولونه؛

·       د خطرونو پر مهال ورسره مخ ځانګړي خنډونه؛ او

·       د ملاتړ موجودې شبکې او سرچینې.

بېلګه:

د یوې ټولنې د تخلیې پلان دا انګېرنه کوي چې ټول خلک کولای شي په چټکۍ لوړو سیمو ته ولاړ شي. د سېلاب پر مهال، هغه کسان چې د خوځښت ستونزې لري شاته پاتې کېږي. د خطر ټولشموله تحلیل د مرستې د تنظیماتو، د ملګري سیستمونو، او د لاسرسي وړ سرپناوو اړتیا په ګوته کوي.

نورې زیان‌منې ډلې

نورې هغه ډلې چې ډېری وخت له لوړو خطرونو سره مخ وي، دا دي:

·       زاړه کسان؛

·       ماشومان؛

·       امیندوارې او شیدې ورکوونکې ښځې؛

·       د ښځو تر مشرۍ لاندې کورنۍ؛

·       په کور دننه بې‌ځایه شوي کسان؛ او

·       ډېرې بې‌وزلې کورنۍ.

د خطر ټولشموله تحلیل خلک د «کمزورو» په توګه نه نوموي، بلکې هغه جوړښتي او ټولنیز خنډونه را پېژني چې خطر زیاتوي. دا کړنلاره پروګرامونو ته دا زمینه برابروي چې زیان‌ اړونه کمه کړي او په عین وخت کې د خلکو او ټولنو وړتیاوې پیاوړې کړي.

5.3  د خطر د نقشه‌ کشۍ لپاره ګډون‌محوره وسایل

ګډون‌محوره وسایل د ټولنې پوهه په عملي او منظم تحلیل بدلوي. دا وسایل په ځانګړي ډول په افغانستان کې ارزښت لري، ځکه چې رسمي معلومات ډېر وخت محدود، زاړه، یا نیمګړي وي.

عام ګډون‌محوره وسایل دا دي:

د ټولنې د خطر نقشه‌ کشي

د ټولنې غړي د خپلې سیمې نقشه رسموي او لاندې موارد پکې مشخصوي:

·       کورونه، ښوونځي، کلینیکونه، او سړکونه؛

·       د خطر سره مخ سیمې (د سېلاب سیمې، د ځمکې ښوېدنې ځایونه، د واورو د ښوېدنې لارې) ؛ او

·       خوندي سیمې او د تخلیې لارې.

دا بصري وسیله د ټولنې او د پروګرام د کارکوونکو دواړو سره مرسته کوي چې فضايي خطرونه په روښانه ډول درک کړي.

بېلګه:

د نقشه‌کولو پر مهال، د ټولنې غړي دا څرګندوي چې یوه نوی جوړه شوی سړک د طبیعي اوبو بهیر بند کړی دی، چې له امله یې د څو کورونو لپاره د سېلاب خطر زیات شوی. دا موندنه بنسټونو ته زمینه برابروي چې د سمون اقداماتو ملاتړ وکړي یا د پروګرام طرحه تعدیل کړي.

فصلي کالیزې

فصلي کالیزې لاندې موارد ښيي:

·       د خطرونو فصلي بڼې د میاشتو له مخې؛

·       د معیشتي فعالیتونو وختونه؛

·       د خوړو شتون؛او

·       د ناروغیو بڼې.

دا وسیله د مداخلاتو د مناسب وخت ټاکلو ملاتړ کوي.

د زیان‌ اوښتو درجه‌بندي

د ټولنې غړي هغه کورنۍ یا ډلې پېژني چې له ناورینونو څخه تر ټولو ډېر اغېزمنې کېږي او د دې لاملونه تشریح کوي. دا کړنلاره د ناسمې اټکل مخه نیسي او د هدف ټاکنې بهیر پیاوړی کوي. 

تاریخي مهالویشونه

ټولنې پخواني ناورینونه، د هغوی اغېزې، او د مقابلې لارې ثبتوي. دا بهیر تکراري ستونزې، عمومي تمایلات، او زده‌کړې روښانه کوي.

د ګډون‌محوره وسایلو اسانتیا باید په پوره دقت سره ترسره شي، څو درناوی، اړین محرمیت، او واقعي تمې په پام کې ونیول شي.

6.3  د پروګرام د پلان جوړونې او پرېکړه‌نیونې لپاره د خطر د تحلیل کارونه

د خطر، زیان‌ اوښتنې، او وړتیا تحلیل باید په مستقیم ډول د پروګرام د پلان جوړونې او پرېکړه‌نیونې بهیر ته لارښوونه وکړي، نه دا چې یوازې د ارزونې یو جلا سند پاتې شي. د افغانستان په پېچلو او بدلېدونکو شرایطو کې، دا تحلیل له بنسټونو سره مرسته کوي چې نه یوازې موجود خطرونه وپېژني، بلکې دا هم روښانه کړي چې څوک تر ټولو ډېر له خطر سره مخ دي، ولې ځینې ډلې زیاتې زیان‌منې دي، او کومې ځایي وړتیاوې پیاوړې کېدای شي.

د پلان جوړونې په بهیر کې د خطر د تحلیل کارول د خوندي ځای ټاکنې، د مناسبو تخنیکي انتخابونو، او د فعالیتونو د مناسب وخت ټاکلو ملاتړ کوي. دا همدارنګه د محدودو سرچینو د اغېزمن لومړیتوب ټاکنه اسانه کوي، د مخکیني خبرداري د محرکونو او د چمتووالي د اقداماتو تعریف ته زمینه برابروي، او پروګرامونو ته اجازه ورکوي چې د شرایطو له بدلون سره سم ځان عیار کړي. د خطر د تحلیل منظم بیاکتنه دا تضمینوي چې پروګرامونه د فصلي بڼو، بې‌ځایه کېدو، او د لاسرسي د محدودیتونو له بدلون سره لا هم اړوند او اغېزمن پاتې شي.
مهمې عملي کارونې پکې دا دي:

·       د خوندي ځایونو ټاکنه، مناسبې ټکنالوژۍ، او د فعالیتونو سم وخت؛

·       د هغو کورنیو او ډلو لومړیتوب ټاکل چې تر ټولو ډېر له خطر سره مخ دي؛

·       د مخکیني خبرداري د محرکونو او د غبرګون د اقداماتو پېژندنه؛ او

·       د وخت په تېرېدو سره د زیان‌ رسېدنې او وړتیا د بدلونونو څارنه.

بېلګه:

د سرپناه یو پروګرام د خطر له تحلیل څخه کار اخلي او دا په ګوته کوي چې په یوه لوړه ارتفاع لرونکې ټولنه کې د ژمي توپانونه،  تر سېلابونه ستر خطر جوړوي. د دې موندنې پر بنسټ، پروګرام د سېلاب د مخنیوي پر ځای د عایق کارۍ، خوندي تودوخې، او د چت پیاوړتیا ته لومړیتوب ورکوي.

د خطر د تحلیل باید په منظم ډول بیاکتنه شي، په ځانګړي ډول په هغو بدلېدونکو شرایطو کې چې بې‌ځایه کېدل، لاسرسی، یا چاپېریالي وضعیت بدلېږي.

لنډیز

دې برخې د خطرناکې پېښې، زیان رسېدنې، وړتیا، او خطر بنسټیز مفاهیم تشریح کړل او روښانه یې کړه چې دا عناصر څنګه له یو بل سره تعامل کوي او د ناورین اغېزې ټاکي. دې مادیول د غیردولتي بنسټونو او مدني ټولنو د پروګرامونو لپاره د منظم د خطر تحلیل پر اهمیت ټینګار وکړ او د ټولنې پر بنسټ کړنلارې یې د دقیقې او ټولشموله ارزونې لپاره اړینې وبللې. همدارنګه، دې مادیول د جنسیت، معلولیت، او شمولیت ملاحظات وڅېړل او د خطر د نقشه‌کولو لپاره یې ګډون‌محوره وسایل معرفي کړل. په پای کې، دا وښودل شوه چې د خطر تحلیل باید د پروګرام د طرحې، هدف ټاکنې، او چمتووالي بهیر ته لارښوونه وکړي، څو په افغانستان کې د ناورین خطرونه په اغېزمن ډول راکم شي.