درېیمه برخه: د خطر، زیان‌ رسیدنې، او وړتیا تحلیل

 (Risk, Vulnerability, and Capacity Analysis)

موخې

د دې برخې تر پایه پورې، ګډونوال د خطر، خطرناکې پېښې، زیان رسېدنې، او وړتیا مفاهیم په روښانه توګه درک کوي او پوه به شي چې دا عناصر څنګه له یو بل سره تعامل کوي او په افغانستان کې د ناورین پایلې جوړوي. ګډونوال به وتوانېږي چې د خطر، زیان‌ رسېدنې، او وړتیا تحلیل د بشردوستانه او پراختیايي پروګرامونو په طرحه او تطبیق کې وکاروي، د خطر د ارزونې لپاره د ټولنې پر بنسټ کړنلارې پلې کړي، د جنسیت، معلولیت، او شمولیت ملاحظات مدغم کړي، او د ګډون‌محوره وسایلو لکه د ټولنې نقشه‌کولو له لارې د ناورین خطرونه په عملي او د شرایطو سره سم ډول وپېژني او لومړیتوب ورکړي.

پېژندنه

ناورینونه پر ټولو خلکو په یوه ډول اغېز نه کوي. په افغانستان کې، ورته خطرناکې پېښې کولای شي ډېرې بېلابېل پایلې ولري، دا پدې پورې تړاو لري چې څوک له خطر سره مخ دي، څومره زیانمن شوی، او د مقابلې او غبرګون لپاره څه ډول وړتیاوې لري. دا برخه د خطر، خطرناکې پېښې، زیان‌ رسېدنه، او د وړتیا  بنسټیز مفاهیم معرفي کوي، دا په ګډه تشریح کوي چې ولې ځینې ټولنې له سختو زیانونو سره مخ کېږي، په داسې حال کې چې نورې کولای شي شاکونه وزغمي او بېرته ورغېږي. د تخنیکي تحلیل او د ټولنې پر بنسټ کړنلارو دواړو ته په پام سره، دا برخه په افغانستان کې د ناورین د خطر د درک او د هغه د عملي تطبیق لپاره یو عملي او قوي بنسټ برابروي.

1.3  د خطر، خطرناکو پېښو، زیان‌ رسېدنې، او وړتیا درک کول

اغېزمن د ناورین د خطر کمول د خطر او هغو عواملو له روښانه درک څخه پیلېږي چې خطر رامنځته کوي. په بشردوستانه کار کې، خطرونه ډېر ځله په غیر رسمي ډول بیانېږي، خو د ناورین د خطر کمول منظم، تحلیلي، او جوړښتي چلند ته اړتیا لري.

خطرناکه پېښه: هغه پېښه یا پدیده ده چې د زیان رسولو وړتیا ولري. په افغانستان کې، خطرناکې پېښې زلزلې، سېلابونه، وچکالۍ، د ځمکې ښوېدنې، واورې ښوېدنې، سخته یخني، او د تودوخې څپې شاملوي. خطرناکې پېښې کولای شي طبیعي، چاپېریالي، یا د انسان له‌خوا رامنځته شوې وي. یوه خطرناکه پېښه پخپله په اوتومات ډول ناورین نه جوړوي.

زیان‌ رسېدنه: هغو شرایطو ته ویل کېږي چې خلک، کورنۍ، یا سیستمونه د خطرناکې پېښې پر وړاندې د زیان لیدو احتمال زیاتوي. زیان‌ رسېدنه د ګڼو عواملو له مخې رامنځته کېږي، لکه بې‌وزلي، د کورونو کیفیت، خدمتونو ته لاسرسی، روغتیایي وضعیت، د جنسیت رولونه، معلولیت، د بې‌ځایه کېدو حالت، او ټولنیز محرومیت.

وړتیا: هغه ځواکونه، مهارتونه، سرچینې، او تګلارې دي چې خلک او بنسټونه یې د ناورینونو د اټکل، مقابلې، مقاومت، او بېرته رغېدو لپاره لري. وړتیا کولای شي د کورنۍ، ټولنې، بنسټیزې یا اداري کچې کې شتون ولري.

خطر: هغه د زیان یا تاوان احتمال دی چې د خطرناکې پېښې، زیان‌ رسېدنې، او وړتیا د متقابل تعامل له امله رامنځته کېږي. په ساده ډول:

خطر هغه مهال زیاتېږي چې خطرناکې پېښې او زیان رسېدنه لوړه وي او وړتیا ټیټه وي.

دا اړیکه په مفهومي ډول داسې لنډېدای شي:

·       شدیده خطرناکه پېښه + ډېره زیان‌ رسېدنه + ټیټه وړتیا = د ناورین لوړ خطر

·       شدیده خطرناکه پېښه + ټیټه زیان رسېدنه + پیاوړې وړتیا = د ناورین ټیټ خطر

د دې تعامل درک کول د غیردولتي بنسټونو او مدني ټولنو سره مرسته کوي چې یوازې پر خطرناکو پېښو تمرکز پرېږدي او هغو بنسټیزو عواملو ته پاملرنه وکړي چې ناورینونه شدید او زیان‌رسوونکي کوي.

بېلګه:

دوه کلي د یوه سیند ترڅنګ موقعیت لري او یو ډول سېلابونه تجربه کوي. په یوه کلي کې کورونه پر لوړو بنسټونو جوړ شوي، د مخکیني خبرتیا پیغامونه ژر شریکېږي، او د تخلیې لارې روښانه دي. په بل کلي کې کورونه په مستقیم ډول په سېلابي میدان کې جوړ شوي، کورنۍ محدود معلومات لري، او د تخلیې هېڅ پلان نشته. که څه هم خطرناکه پېښه یوه ده، خو د زیان او پایلو کچه د زیان‌ رسېدنې او وړتیا د توپیر له امله په څرګنده توګه بدلېږي.

2.3  ولې د خطر تحلیل د غیر دولتي بنسټونو او مدني ټولنو لپاره مهم دی

د خطر، زیان رسېدنې، او وړتیا تحلیل یوازې یو تخنیکي تمرین نه دی؛ بلکې په مستقیم ډول دا اغېزمنوي چې پروګرامونه څنګه طرحه، پلي ، او څارل کېږي.

د هغو غیردولتي بنسټونو او مدني ټولنو لپاره چې په افغانستان کې کار کوي، د خطر منظم تحلیل مرسته کوي چې:

·       وپېژني چې څوک تر ټولو ډېر له خطر سره مخ دي او ولې؛

·       د کم‌کیفیته یا ناسمې طرحې له لارې د زیان‌ رسېدنې د ناڅاپي زیاتېدو مخه ونیسي؛

·       کړنې او سرچینې هلته لومړیتوب لري چې تر ټولو ډېرې اړتیاوې ولري؛

·       چمتووالی او مخکینی اقدام پیاوړی کړي؛ او

·       اغېزمنو خلکو ته حساب‌ورکوونه نوره هم غښتلې کړي.

د خطر تحلیل په ټولو سکتورونو کې تقریبا یوشان دی. د بېلګې په توګه:

·       د اوبو، حفظ‌الصحې او نظافت په برخه کې، د سېلابونو پر مهال د اوبو د ککړېدو له خطر سره مخ سرچینې پېژني؛

·       د سرپناه په برخه کې، د خوندي ځای ټاکنې او ساختماني کړنلارو لپاره لارښود برابروي؛

·       د روغتیا په برخه کې، هغه وګړي روښانه کوي چې د تودوخې څپو، سختې یخنۍ، یا ناروغیو د خپرېدو پر مهال تر ټولو ډېر له خطر سره مخ وي؛ او

·       د زده‌کړې په برخه کې، د خوندي ښوونځي ډیزاین او بیړني چمتووالي ملاتړ کوي.

د افغانستان په شرایطو کې، چېرته چې د لاسرسي محدودیتونه، د تمویل کمښت، او پرله‌پسې بحرانونه عام دي، د خطر تحلیل د غوره پرېکړه‌نیونې ملاتړ کوي او د سرچینو اغېزمن استعمال ته لاره هواروي.