پنځمه برخه:  د خطر کمي او کیفي ارزونه (Qualitative and Quantitative)

موخې

د دې برخی په پای ته رسولو سره به ګډونوال و توانیږی تر څو:

·       د خطر ارزونې دوه اساسي میتودونه (کیفي او کمې) وپېژني؛

·       د مناسبو ارزونو له لارې خطرونه تحلیل او ارزونه وکړي؛

·       د خطر ارزونې معلومات تشریح کړئ او د لومړیتوب ټاکلو لپاره د نمرې ورکولو تخنیکونه تطبیق کړي؛

·        د خطر ارزونې پایلې د سازمان د خطر منلو عمومي سطحې (Risk Appetite) او د منلو د حدونو (Risk Tolerance) سره همغږي کړي؛

·       دواړه میتودونه په واقعي شرایطو کې پلي کړي، په ځانګړې توګه د افغانستان په بشري شرایطو کې؛ او

·       د ارزونې د پایلو پر بنسټ، باخبره او انعطاف‌پذیرې پرېکړې وکړي.

۱. د خطر ارزونه څه ده؟

د خطر ارزونه د خطر مدیریت د بهیر یو مهم پړاو دی. یو ځل چې خطرونه وپیژندل شي، باید په تفصیل سره و ارزول شي، ترڅو معلومه شي چې دا خطرونه ترڅومره جدي دي او پر پروژه یا سازمان به څومره اغېزې ولري. دا ارزونه هم د خطر د پېښېدلو احتمال ارزوي، او هم دا چې که رامنځته شي، پایله به یې څه وي.

د ارزونې پایلې له ادارو سره مرسته کوي چې هغه خطرونه چې سم لاسي توجه ته اړتیا لري، له هغو خطرونو جلا کړي چې یوازې څارنې ته اړتیا لري.

د خطر د ارزونې دا تحلیل دی چې:

·       دا خطر ترڅومره احتمال لري چې رامنځته شي؟

·        که خطر پېښ شي، پایله یا اغېزې به یې څه وي؟

هدف دا دی چې خطرونه درجه‌بندي شي، ترڅو ادارې خپلې منابع تر ټولو مهم ګواښونو ته ځانګړې کړي.

د خطر ارزونې دوه اساسي ډولونه دا دي:

·         Qualitative کیفي ارزونه:  د قضاوت، کتګوریو او رتبو پر اساس

·       Quantitative کمې ارزونه: د عددونو، اټکلونو یا معلوماتي تحلیل پر بنسټ

۲. د خطر کیفي ارزونه (Qualitative Risk Assessment)

Qualitative ارزونه یوه عملي او پراخه استفاده کېدونکې طریقه ده، په ځانګړي ډول په پراختیایي او بشري شرایطو کې.  دا طریقه د عددونو پر ځای، د تشریحي کتګوریو لکه “ټیټ“، “منځنی“، “لوړ“ له لارې خطرونه ارزوي.  دا له موږ سره مرسته کوي چې ټیمونه د محدودو معلوماتو یا تخنیکي منابعو په شتون کې هم سم لاسي پرېکړې وکړي.

دا طریقه د عددي معلوماتو پر ځای تشریحي ارزښتونه کاروي. دا ځکه ډېره کارول کېږي چې چټکه، ارزانه او د هغو ټیمونو لپاره هم مناسبه ده چې تخنیکي وسایل نه لري.

اجزا:

·       Likelihood احتمال:  دا خطر څومره امکان لري چې رامنځته شي؟

·       Impact اغېزې: که پېښه شي، څه ډول تاوان به ولري؟

·       Risk Rating د خطر درجه: د احتمال او اغېزې ترکیب، ترڅو یو عمومي نمره یا کتګوري تعریف شي

د کیفي جدول  Qualitative Matrixبېلګه:

سناریو:
یوې غیر دولتي موسسې په هرات ولایت کې د ژمي لپاره د نغدو مرستو پروژه پلان کړه. خطرونه یې دا وو:

·        د تمویلي پیسو د انتقال د ځنډ احتمال:  منځنی، اغېزې:  لوړ → درجه:  لوړ

·        د شدیدې واورې له امله د لارو بندېدلو احتمال:  لوړ، اغېزې:  منځنی → درجه:  لوړ

·       د محدوده پوښښ له امله د ټولنې د ناخوښۍ احتمال:  لوړ، اغېزې:  ټیټ → درجه:  منځنی

د دې ارزونې پر بنسټ، ټیم لوجستیک او مالي خنډونو ته لومړیتوب ورکړ.

قوت (Strengths)  :

·       ساده او چټکه ده

·        د پیچلي معلوماتو اړتیا نه لري

·        د ساحوي کارکوونکو او ټولنو د ونډې اجازه ورکوي

محدودیتونه  (Limitations):

·       Subjective – د شخصي قضاوت پر بنسټ

·       ښايي نږدې خطرونه له یو بله جلا کړي

·       د مالي اغېزې اندازه نه ښيي

۳. د خطر کمي ارزونه Quantitative Risk Assessment

Quantitative ارزونه خطرونه د عددونو له لارې ارزوي، ترڅو د خطر اغېزې دقیق اټکل شي. دا میتود په ځانګړي ډول هغه وخت ګټور دی چې مالي معلومات، تاریخي ریکارډونه یا احصایوي ماډلونه شتون ولري. دا ارزونه د Qualitative  ارزونې پر خلاف، د قضاوت پر ځای د اندازې ‌وړ پایلو پر اساس وي، چې د مفصل پلان، بودیجې او پرېکړې لپاره بنسټ برابروي.

Quantitative ارزونه خطرونه عددي یا مالي اټکل ته اړوي، اکثره وخت تمرکز یې پر زیان، لګښت یا احصایوي احتمال وي.

کلیدي تخنیکونه:

·       احتمال × مالي اغېزې Expected Monetary Value (EMV)

·       د سمولیشن ماډلونه لکه Monte Carlo  د پیچلو پروژو لپاره

·       د تېرو معلوماتو پر اساس احصایوي وړاندوینه

ساده بېلګه:

یوه روغتیايي پروژه اټکل کوي:

·       خطر : د $5,000 په ارزښت د درملو غلا

·       احتمال: 20٪ (0.2)

·       EMV: 0.2 × $5,000 = $1,000

دا محاسبه پروژې ته دا زمینه برابروي چې مالي خطرونه سره پرتله کړي او پرېکړه وکړي چې کوم ته باید بودیجه ځانګړې شي.

د ارقامو کمښت چاپیریال کې د معلومات کارونه:
حتی که دقیق عددونه شتون ونه ‌لري، د ساحوي تجربې پر بنسټ سرسري اټکلونه هم کولی شي د پرېکړو ملاتړ وکړي.

بېلګه:
په نیمروز کې د اوبو لېږد پروژې:

·        خطر : د سون‌توکو د بیو لوړوالي له امله د اکمالاتو ځنډ

·        ساحوي ټیم اټکل کوي چې 30٪  احتمال شته چې بیې دومره لوړې شي چې $2,000 زیات لګښت رامنځته کړي

·       EMV = 0.3 × $2,000 = $600

دا اټکل شوې مالي اړیکه مرسته کوي چې پروژه پریکړه وکړي چې  په راتلونکي کې تېل واخلي که بودیجه تنظیم کړي.

قوت (Strengths) :

•       پر معلوماتو ولاړه او عیني ده

•       خطرونه د پیسو په ژبه سره پرتله کوي

•       د بیمې، بودیجې او تمویل کوونکو سره د خبرو لپاره ګټوره ده

محدودیتونه: (Limitations)

•       د معلوماتو، وخت او مهارت اړتیا لري

•       اټکلونه په ناپېژنده شرایطو کې ممکن ناسم وي

•       ټول خطرونه د عددونو له لارې نه‌شي اټکل کېدای لکه د اعتبار زیان